Aldursbundin hrörnun í augnbotnum (AMD)

Aldursbundin hrörnun í augnbotnum, eða AMD (age related macular degeneration), er algengasta orsök sjónskerðingar í hinum vestræna heimi. Samkvæmt tölum frá Miðstöðinni veldur AMD um 56% tilfella  sjónskerðingar á Íslandi. Algengni sjúkdómsins eykst með hækkandi aldri og er hann talinn tengjast bæði erfðum og umhverfisþáttum.

Hvað er aldursbundin hrörnun í augnbotnum?

AMD eyðileggur miðjusjón, eða gula blettinn (macula lutea), sem er í miðju sjónhimnunnar í augnbotninum. Guli bletturinn samanstendur af þéttri þyrpingu af ljósnæmum frumum og er það svæði sem gefur okkur skarpa sjón og gerir okkur kleift að greina smáatriði.

Sjónhimnan breytir myndum í rafboð, sem berast með sjóntauginni aftur í heila. Guli bletturinn er einungis um 5% af sjónhimnunni en sérhæfðu ljósnæmu frumurnar þar greina smáatriðin 100 sinnum betur en hin 95%.

AMD þróast hægt í byrjun en getur breyst snögglega og krafist  meðhöndlunar strax. Því fyrr sem sjúkdómurinn greinist, þeim mun meiri líkur eru á að hægt sé að komast hjá alvarlegri sjónskerðingu.

Stig og birtingarform

Aldursbundinni hrörnun í augnbotnum má skipta í þrjú stig. Byrjunarstig AMD felur í sér að sjónin daprast og oft duga sterkari lesgleraugu og betri lýsing til að vega upp sjóntapið. Miðstigið leiðir til sjónskerðingar og lokastigið skiptist í tvö form; þurrt og vott, en það ræðst af því hvernig augnbotninn skemmist.

Þurrt AMD

Þurr aldurstengd hrörnun í augnbotnum felur í sér að ljósnæmu frumurnar og aðliggjandi vefir brotna niður og sjónin versnar smám saman.
Fái einstaklingur AMD í annað augað eru auknar líkur á að hann fái það í hitt augað líka.

Fólk með þurra augnbotnahrörnun sér óskýran eða auðan blett í miðju sjónsviði sínu þar sem sjónhimnan hefur þynnst. Þessi skýri og afmarkaði blettur í sjónhimnunni er kallaður þurr rýrnun.

Þurrt AMD getur þróast yfir í vott AMD

Vott AMD

Vot aldurstengd hrörnun í augnbotnum getur orðið ýmist vegna blæðinga frá nýæðamyndunum eða vegna vökvasöfnunar.

Nýæðamyndun í æðu: Sjónhimnan fær næringu sína frá æðum í undirliggjandi lagi sem myndar æðu. Nýæðarnar vaxa yfir í sjónu og leka oft blóði og vökva inn í, eða undir, gula blettinn þar sem þær eru litlar og veikbyggðar.

Litþekjulos: Litþekjan er þunnt lag af dökkum frumum sem liggja undir ljósnemunum sem kallast stafir og hafa m.a það hlutverk að hreinsa upp  úrgang sem berst frá þeim. Vökvi frá lekandi æðum getur safnast upp á milli æðu og litþekjulagsins og orsakað litþekjulos. Vökvasöfnunin getur lyft makúlu og þannig framkallað brenglun á sjón. Án nokkurs fyrirvara getur þetta þróast yfir í nýæðamyndun í sjónhimnunni með blæðingum.

Drúsen er eitt af fyrstu einkennum AMD og er hægt að sjá við augnbotnaskoðun. Drúsen hefur verið þýtt sem „þúfa“ en það eru ljósleitar skellur á gula blettinum sem stafa af uppsöfnun niðurbrotsefna ljósnemana. 

Einkenni AMD (aldursbundinnar hrörnunar í augnbotnum)

Fyrstu einkenni AMD er hægt að uppgötva við reglubundna augnbotna-skoðun og reyndar áður en maður sjálfur hefur orðið var við einkennin. Þess vegna er mikilvægt að láta skoða augun reglulega.

Önnur einkenni sem þarf að vera á varðbergi gagnvart eru:

Einkenni tengd þurra forminu:

• Aukin ljósþörf við lestur eða aðra nákvæmisvinnu þar sem hæfni augans til að greina smáatriði dofnar.
• Á seinni stigum þurra formsins geta smáskemmdir í gula blettinum orsakað staðbundnar eyður í sjónsviði sem lýsa sér sem óskýrir blettir, auðir blettir, dökkir blettir eða brenglun. 

Þegar við horfum á hluti með skemmdri miðjusjón geta þeir birst okkur eins og þeir dofni eða hverfi. Með tímanum geta blettir dökknað eða stækkað og valdið versnandi sjón, oft breytilegri í byrjun.

Margir einstaklingar eru með þurra AMD án þess að gera sér grein fyrir því þar sem breytingar á sjón geta verið mjög hægar. Fólk keyrir enn þá bíl, les og horfir á sjónvarp án vandræða. Margir taka ekki eftir breytingum á sjón fyrr en sjúkdómurinn er í báðum augunum.

Einkenni tengd vota forminu:

• Með votu, aldursbundnu augnbotnahrörnuninni geta hlutir afbakast eða brenglast og beinar línur virst bognar. Þetta gerist vegna lekra æða undir sjónu og vökvasöfnunar sem lyftir gula blettinum.
• Annað einkenni er skyndileg versnandi miðjusjón.
• Flekkir geta birst í sjónsviðinu ef það blæðir inn á sjónu.

Ef þú upplifir þessi einkenni áttu strax að leita til augnlæknis.

Helstu áhættuþættir og greining AMD

Augnlæknir greinir sjúkdóminn en mikilvægt er að við sjálf þekkjum einkennin þannig að hægt sé að bregðast rétt við þegar eitthvað breytist. Þetta á sérstaklega við þá sem eru í áhættuhóp eða hafa AMD á byrjunar- og miðstigi. Því fyrr sem vott AMD greinist því betri líkur eru á að komast hjá alvarlegri sjónskerðingu.
 
Helstu áhættuþættir augnbotnahrörnunar eru:

• aldur yfir 60 ár
• hár blóðþrýstingur eða hjarta- og æðasjúkdómar
• reykingar
• erfðir, ef þú átt systkini, foreldra eða börn með augnbotnahrörnun óháð aldri
• augnsteinaaðgerðir
• mikið ljósáreiti í gegnum árin eins og hjá ákveðnum starfshópum, t.d. flugmönnum, sjómönnum og bændum.
  

Augnskoðun

Sjónskerpa (visual acuity, va)

Sjónskerpumæling mælir getu okkar til að greina smáatriði í fjarlægð, venjulega áttu að geta greint misstóra bókstafi í 6 metra fjarlægð.
Þróun augnbotnahrörnunar er metin eftir því hversu marga og smáa bókstafi þú greinir, metið yfir tíma; vikur, mánuði eða ár. Þannig getur sjónskerpan versnað um 1-3 línur á 6-18 mánuðum.

Augnbotnaskoðun

Nauðsynlegt getur verið að setja dropa í augun sem lama sjáöldrin til að gera augnlækninum kleift að meta augnbotninn og hvort breytingar séu sjáanlegar þar.

Önnur próf sem staðfesta AMD

Amsler-sjónsviðspróf

Amsler-sjónsviðspróf er góð aðferð til að greina sjónbreytingar. Ef þú hefur greinst með byrjunarstig augnbotnahrörnunar getur þú sjálfur fylgst með breytingum á sjóninni með því að nota Amsler-sjónsviðsprófið reglulega.                                                                                                         

Æðamyndataka

Vökva er sprautað í æð sem gerir æðarnar undir sjónu sýnilegar og gefur upplýsingar um nýæðamyndun og litþekjulos.

OCT-sneiðmyndataka

Sneiðmyndataka gefur nákvæma mynd af augnbotninum og veitir upplýsingar um þynningu, sem gæti bent til AMD, eða vökvasöfnun og nýæðamyndun.

Meðferð

Við þurra AMD er engin meðferð til sem bætir sjónina en ákveðin vítamín og fæðubótarefni geta í sumum tilfellum hægt á þróun sjúkdómsins og  minnkað hættuna á því að þróa vota AMD.

Vota AMD er í dag oft hægt að meðhöndla með sprautum. Lucentis er það lyf sem hefur borið bestan árangur en það stoppar vöxt á nýjum æðum og kemur þannig í veg fyrir blæðingar og frekari skemmdir.

Þegar við erum með augnbotnahrörnun er mikilvægt að gera sér grein fyrir að ekkert meðferðarform gefur okkur aftur sjónina eins og hún var og engin gleraugu gefa okkur aftur þá skörpu sjón sem við höfðum. Það eru þó til ýmsar lausnir og hjálpartæki sem auðvelda okkur að nýta þá sjón sem eftir er.

Á miðjustigi AMD tapast miðjusjón en jaðarsjónsviðið helst í lagi. Til að aðlagast sjónskerðingunni og tileinka sér nýjar aðferðir þarf þolinmæði, stuðning og staðfestu, og þetta er hægt með hjálpartækjum og lausnum fyrir sjónskerta.

Ekki er hægt að skemma augun með því að nota þau. Það er æskilegt að  halda áfram að gera þá hluti sem gefa manni ánægju og gleði.

Til eru hjálpartæki eins og stækkunargler, sterk lesgleraugu og stækkunar-hjálpartæki með skjá sem geta komið að gagni. Með því að nota alltaf sterkari lesgleraugu eða rafbúnað er hægt að viðhalda getunni til að lesa og leysa mörg verkefni með hjálp sjónarinnar.