Augnþurrkur

Óþægindin eru margvísleg og geta verið alvarleg

Þurrkur í augum er afar algengur og stafar fyrst og fremst af of lítilli táraframleiðslu. Tárakirtlarnir framleiða í sífellu tár sem augnalokin miðla um yfirborð augans. Framleiðslan helst að jafnaði í hendur við uppgufun af yfirborði augans en ef tárin eru af skornum skammti þornar yfirborðið þannig að frumur þar bíða tjón af. Yfirborð augnanna er ríkulega búið sársaukataugum, enda mikilsvert að tærleiki glærunnar (hornhimnunnar) haldist ævina á enda. Augnþurrkur veldur oft miklum óþægindum og er vaxandi vandamál í nútíma þjóðfélagi. Talið er að allt að 5% manna þjáist af augnþurrki. Svarar það til þess að um 15.000 manns séu með einkenni augnþurrks hér á landi. Um 10% þeirra eru með alvarlega undirliggjandi sjúkdóma.

Mikilvægt og margþætt hlutverk tárafilmunnar

Tárin mynda þunnt lag á yfirborði augans, sem bætir ljósbrotið og vinnur á sýklum. Þá smyr tárafilman augun og auðveldar depl. Síðast en ekki síst slétta tárin ójöfnur á yfirboði augans og bæta með því sjónskerpuna. Tárafilman er gerð úr þremur lögum. Næst auganu er þunnt slímlag sem hefur mikla viðloðun við yfirborðið. Framleiðsla þess er í sérstökum bikarfrumum í slímhúð augans. Utan á slímlaginu er vatn, sem framleitt er í tárakirtlum, sem staðsettir eru í augntóttinni og er það megin uppistaða tárafilmunnar. Yst flýtur svo örþunn olíubrák sem temprar uppgufun og sléttar yfirborðið enn frekar. Olían kemur úr sérstökum pípukirtlum í augnalokum.

Margar orsakir augnþurrks

Augnþurrkur getur orðið af ýmsum og ólíkum ástæðum. Augnþurrkur er nær óþekktur meðal barna en verður algengari eftir því sem á ævina líður. Af því má ráða að aldurshrörnun hafi með þurrkinn að gera, ásamt því langtíma áreiti, sem líf í menguðu umhverfi okkar veldur. Víst er að mannsævin lengist stöðugt. Eftir því sem árin færast yfir depla menn æ sjaldnar augum. Endurnýjun tárafilmunnar verður þá minni og remma (osmolaritet) táranna meiri, þau verða saltari. Þetta leiðir smám saman til áverka á yfirborðsfrumum augans og myndunar smá sára með tilheyrandi óþægindum. Augnþurrkur getur komið fram í heilbrigðum augum vegna óhagstæðra umhverfisaðstæðna. Hver hefur til dæmis ekki upplifað augnþurrk þegar miðstöðin í bílnum er á fullu eða meðan á flugferð stendur. Þá er erting af mengandi efnum vel þekkt. Slíkur þurrkur er ekki einkenni um sjúklegt ástand heldur merki um erfiðar umhverfisaðstæður.

Bólgu- og ofnæmissjúkdómar, hvort heldur sem er í augum eða augnalokum geta valdið augnþurrki með því að trufla framleiðslu ákveðinna hluta tárafilmunnar. Þá er ekki óalgengt að menn finni fyrir augnþurrki við tölvunotkun, þótt ekki sé það í jafn miklum mæli nú á tímum og áður fyrr þegar öflugar viftur voru í tölvum og hitastrókurinn stóð nánast beint framan í andlitið á fólki. Í dag er skýringin á augnþurrki við tölvunotkun sennilega fyrst og fremst langtíma einbeiting. Eftir því sem menn einbeita sér meira, depla menn augum sjaldnar, eins og t.d. í hröðum tölvuleikjum. Menn gefa sér einfaldlega ekki tíma til að depla augum. Svipað á við um hraðakstur, því meiri sem hraðinn er og einbeitingin, því sjaldnar depla menn augum. Þetta er ekki ósvipað og þegar menn þurfa að hnerra undir stýri á miklum hraða að þá reyna menn í lengstu lög að gera það ekki því við hnerrann lokast augun. Aðrir utanaðkomandi þættir sem valdið geta þurrki í augum eru til dæmis hárþurrkur, sígarettureykur, ýmiskonar efnagufur, eins og lakk og málning. Þá er rétt að nefna að fólk blikkar sjaldnar augum ef það er með snertilinsur.

Það er vel þekkt að tárafilman verður lakari eftir því sem á ævina líður. Því veldur bæði minni gæði tárafilmunnar og að með aldrinum depla menn augum æ sjaldnar augum og viðhald tárafilmunnar verður því lélegra. Það þarf því ekki að koma á óvart að þurrkvandamál séu algeng meðal aldraðra. Ekki bætir úr skák að ýmsir hrörnunarsjúkdómar í miðtaugakerfi eins og t.d. Parkinsons-veiki torvelda viljastýrðar hreyfingar og þar með depl augna. Andlitið verður svipbrigðalaust og augun starandi og þurr.

Nauðsynlegt er að vita að ýmsar tegundir lyfja geta dregið úr myndun tára. Má þar sérstaklega nefna geðlyf, ekki síst við þunglyndi, og sum hjartalyf (betablokkerar). Slík lyf draga úr virkni þeirra tauga sem hvetja til táramyndunar. Yfirleitt kemur fram í upplýsingum með lyfjum ef vænta má augnþurrks. Í slíkum tímabundnum augnþurrki eru táradropar til mikilla bóta og á tíðum bráð nauðsynlegir.

Illskeyttasti augnþurrkurinn er þó þurrkur vegna gigtsjúkdóma eða svokallaðra sjálfsofnæmissjúkdóma en þá myndar líkaminn mótefni gegn eigin vefjum eins og til dæmis tára- og munnvatnskirtlum. Einn slíkur sjúkdómur er svokallað Sjögren‘s-heilkenni. Þeir sem því eru haldnir eru ákaflega illa settir hvað táramyndun varðar og því miður er nær ávallt um varanlegan augnþurrk að ræða.

Rétt er að benda á að sjónlagsaðgerðir á augum, svo kallaðar LASIK-aðgerðir, leiða til tímabundins þurrks í augum, vegna minnkaðrar sársaukaskynjunar á yfirborði augans fyrst eftir aðgerðina. Getur slíkt ástand varað í allt að sex mánuði.

Margvísleg óþægindi

Óþægindi vegna augnþurrks eru ákaflega margbreytileg og nánast eins ólík og fólkið er margt. Fyrstu einkennin eru oft sviði í augunum eða eins og sandur sé uppi í þeim. Þá er algengt að menn nefni kláða, hitatilkenningu, birtuóþol og augnþreytu. Margir upplifa breytilega sjónskerpu og jafnvel aukið táraflæði eins undarlega og það nú hljómar. Staðreyndin er sú að þegar þurrkurinn er orðinn það mikill að sár ná að myndast á glærunni, geta tár sprottið fram vegna sársaukaviðbragða, svo kölluð „krókódílatár“. Hægt er að tempra þetta óeðlilega tárarennsli með því að græða upp sárin með táradropum. Sársaukaskynjun er breytileg milli manna og frá einum tíma til annars. Augnþurrkur er oft mest áberandi eftir langan nætursvefn enda lítil sem engin táraframleiðsla að nóttu. Þá kannast flestir við ónot í augum seinni part dags þegar mikið er búið að gufa upp úr augunum og remma (osmólarítet) táranna orðin mikil og ertandi (brimsölt tár). Hormónasveiflur í konum gera þær viðkvæmar í augum rétt fyrir blæðingar.

Samverkandi þættir

Augnþurrkur stafar iðulega af mörgum samverkandi þáttum. Umhverfisþættir hafa töluvert að segja, svo sem loftmengun. Tökum veðrið sem dæmi. Að vetri til í kannski 10 til 15 stiga frosti, getur loftið verið þurrt og líður þeim þurreygðu þá sérlega illa. Sama á við um veru í flugvélum, enda loftið þar líka afskaplega þurrt. Rakt loft er öllu heppilegra. Sólarstrendur geta til dæmis verið ákjósanlegur staður fyrir þá sem eru með augnþurrk án þess þó að vera nokkur lækning, aðeins staður sem manni líður betur, tímabundið.

Glæran verður að vera tær til að sjón haldist góð. Ef glæran skemmist kemur það niður á sjóninni. Augnþurrkur getur leitt til ýmissa og alvarlegra hornhimnuvandamála, svo sem sáramyndunar, sýkinga, og síðast en ekki síst til örmyndunar með sjónskerðingu. Augnþurrkur getur því verið alvarlegt vandamál þótt í flestum tilvikum sé auðvelt að lifa þokkalega góðu lífi með þennan kvilla, sé rétt að málum staðið.

Meðferð

Mörg ágæt úrræði eru til við augnþurrki. Heppilegast er ávallt að ráðast að rótum vandans ef mögulegt er. Sumt er hægt að lækna en annað aðeins bæta. Tökum nokkur dæmi: Ef þurrkurinn stafar af langvinnum sýkingum í augnaloki, sem truflar m.a. framleiðslu olíunnar, er oft hægt að beita tímabundinni lækningu með sýklalyfjum og jafnvel snarpheitum bökstrum, sem mýkja olíuna og auka rennsli hennar. Þá er hægt að slá á ofnæmisviðbrögð hvarmanna við eiturefnum frá sýklum með barksterum og sýklalyfjum. Hinn mjög svo algengi aldurstengdi augnþurrkur er aftur á móti nær ólæknandi, enda erfitt að skáka ellikerlingunni. Allir kannast við opin og starandi augu hjá gömlu fólki. Slík eykur á augnþurrkinn. En þótt torvelt sé að lækna má alltaf líkna og er það gert með því að bæta fólki upp táraskortinn með svo kölluðum táradropum.

Skemmdir í tárakirtlum eins og t.d. við Sjögrens-sjúkdóm eru erfiðar viðfangs og ganga sjaldnast til baka. Þá er ráðið að bleyta oft og stöðugt í augunum með táradropum og jafnvel setja tappa í frárennslið til að halda í þau fáu tár sem myndast. Við erum með þrönga hárpípuganga í augnaloksröndinni nefmegin, sem liggja niður í nefhol. Allir kannast við að fá tár í nefið við grát. Í þessa ganga er hægt að koma fyrir silikontöppum sem loka leiðinni. Ef árangur af slíkum töppum er góður, má brenna varanlega fyrir táragangana. Enn sem komið er kunnum við engin ráð til að auka táraframleiðsluna sem slíka.

Táradropar

Augnþurrkur er tárasjúkdómur. Táradropar, eða gervitár eins og þeir eru oft nefndir, geta stórbætt líðan fólks og komið í veg fyrir og jafnvel læknað yfirborðskemmdir á augum. Á síðari árum hefur lækningalegt gildi gervitára aukist stórum ekki síst vegna betri skilnings okkar á eðli og hlutverki táranna. Rannsóknir hafa til að mynda sýnt að í augnþurrki er remma tára mun meiri en eðlilegt má telja og því eru dropar nú framleiddir þannig að þeir dragi úr seltunni. Skaðsemi rotvarnarefna er einnig að verða æ ljósari, sérstaklega hjá fólki með slæman augnþurrk. Táradropum er því í vaxandi mæli pakkað í stakhylki án rotvarnarefna. Auk táradropa geta ýmiskonar næringarefni einnig hjálpað til við að gera yfirborð augna heilbrigðara. Svo virðist sem Omega 3 fitusýrur, sem til dæmis eru í lýsi og feitum fiski, hafi góða áhrif á heilbrigði augnaloka og slímhúðar augans. Mælt er með að fólk með augnþurrk taki inn lýsi eða Omega 3 fitusýrur í öðru formi. Flestir augnlyfjaframleiðendur hafa nú táralyf á boðstólum. Táradropa má fá bæði á glösum og í stakhylkjum (einnota hylki án rotvarnar). Áríðandi er að þeir sem líklegt er að þurfi að nota táradropa um langa tíð noti órotvarða dropa. Augndropar á flöskum innihalda oftar en ekki rotvarnarefni, sem menn mynda því miður oft ofnæmi á löngum tíma. Fyrir þá sem nota táradropa tímabundið, eins og til dæmis vegna flugferða, er í góða lagi að nota dropa úr glösum. Sama á við um augnþurrk eftir laseraðgerð. Fólki með gigtarsjúkdóma og aðra langvinna sjúkdóma er sterklega ráðlagt að nota eingöngu táradropa í stakhylkjum. Sumum þessara hylkja má loka aftur með tappa þannig að öll tárin í hverju hylki nýtast til fulls, sem er ótvíræður kostur á síðustu og verstu tímum.

Við svæsnum augnþurrki duga venjulegir táradropar ekki alltaf einir sér, enda staldra þeir tiltölulega stutt við í auganu og endast því skammt. Framleiddir hafa því verið þykkari dropar til að nota fyrir svefn, einskonar hlaup eða gel í túpum. Slíkt hlaup er ekki þægilegt að nota að deginum, þar sem það truflar sjónina. Tárasmyrsli hentar vel fólki sem er að vakna upp um miðjar nætur og líður ekki vel í augunum, augun skráfþurr og varla hægt að opna þau og ef hægt er að opna þau þá er kannski ekki hægt að loka þeim aftur vegna þurrksins. Hvað hver og einn þarf að setja dropana oft í augun er erfitt að segja nákvæmlega til um. Í því sambandi gildir svo sannarlega að betra er oftar en sjaldnar.

Fullyrða má að gæði táradropa hafi aukist svo um munar á síðustu áratugum. Verkun þeirra er bæði markvissari og árangursríkari enda er nú verið að nota efni sem bæta og jafnvel lækna þær frumur sem hafa skaddaðast vegna þurrksins. Táradropar eru ekki aðeins tár heldur lyf sem byggja upp og lagfæra yfirborð augans. Segja má að táradropar hafi verið óþarflega lítið notaðir í gegnum tíðina.

Táradropar eru mismunandi eftir því frá hvað framleiðendum þeir koma og það er aldrei hægt að vera viss um að þeir dropar sem prófaðir eru fyrst séu þeir dropar sem henti best viðkomandi manneskju og á það sérstaklega við um þá sem eru með langvinn þurrkvandamál. Það þarf oft að prófa tvær til þrjár gerðir áður en þeir dropar eru fundnir sem best henta. Fólk á því að vera alveg ófeimið við að skipta um dropa ef það er ekki ánægt með árangurinn af þeim dropum sem því hefur verið úthlutað og prófa aðrar tegundir. Sjálfur hef ég reynslu af dropum sem duga vel og öðrum sem duga síður.

Umtalsverð aukning virðist hafa orðið á fjölda þeirra sem þjást af augnþurrki á síðustu áratugum, kannski ekki síst vegna aukinnar lífslengdar. Við erum ekki fullkomnari en svo að með aldrinum hrörna líffærin og er þurrkur í augum að stórum hluta vegna aldurshrörnunar. Við því er svo sem lítið annað að gera en að draga úr einkennunum með úrræðum sem fara reyndar stöðugt batnandi.

Augnþurrkur hefur verið  mikið rannsakaður og má nálgast fjöldan allan af netsíðum sem einvörðungu fjalla um þennan kvilla. Rannsóknir hafa skilað mörgu sem að gagni hefur komið, þótt auðvitað megi alltaf gera betur. Ef til vill má segja að það séu velmegunareinkenni að hafa ráð á því að láta sér líða vel en það skiptir miklu mál við meðferð á augnþurrki að vita til þess að sjúklingnum líður betur með að nota táradropa.

Guðmundur Viggósson
Læknapróf frá Háskóla Íslands 1973.
Sérfræðingsleyfi í augnlækningum með barnaaugnlækningar sem undirsérgrein 1980. Sérfræðinám við Háskólasjúkrahúsið í Lundi 1978-1979.
Aðstoðaryfirlæknir á sama sjúkrahúsi 1980-1981.
Fastráðinn sérfræðingur í augnlækningum á Augndeild Landakotsspítala og síðar Landspítala 1982-2003.
Stundakennari við læknadeild Háskóla Íslands í áratugi
Forstöðumaður og yfirlæknir á Sjónstöð Íslands 1986-2008.
Yfirlæknir hjá Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga frá 1/1 2009.