Hreyfiþroski blindra og sjónskertra

Þriðjudaginn 7. desember stóð Þjónustu- og þekkingarmiðstöðin fyrir fyrirlestri fyrir foreldra 0-18 ára barna og aðra áhugasama sem nefndist Hreyfiþroski blindra og sjónskertra - tækifæri til íþróttaiðkunar. Einnig komu aðilar frá Íþróttasambandi fatlaðra og kynntu sambandið og hvað það gæti gert fyrir blinda og sjónskerta.

Börn þurfa mikla og fjölbreytta líkamshreyfingu sem stuðlar að heilbrigðum lífsstíl, bæði andlega og líkamlega, og stuðlar þar af leiðandi að eðlilegu þroska- og hreyfiþroskaferli.

Líkamleg hreyfing er skilgreind sem sérhver líkamleg hreyfing sem orsakast af notkun eigin vöðvaafls er leiðir til orkunotkunar. Fjölbreytt hreyfing stuðlar að vexti barna, þróun taugakerfisins, vöðvastyrks, betri loftháðra og loftfirrtra eiginleika. Með frekari líkamlegri virkni styrkist beinagrindin og bindivefur auk þess að efnaloftskipti verða hraðari.

Með reglulegri og fjölbreyttri líkamlegri hreyfingu eiga börn síður á hættu að verða fórnarlömb sjúkdóma og sjúkdómskvilla því ónæmiskerfið bregst mun betur við kvillum ef líkamlegt ástand barnsins er gott.

Hugtakið hreyfifærni, eða færnin að hreyfa sig, nær í grundvallaratriðum yfir allt það sem hefur með hreyfingar okkar að gera og er því erfitt að skilgreina það.

Hreyfifærni felur í sér bæði líkamlega og andlega þætti og verður vegna samspils milli tauga og vöðva. Líkamlegu þættirnir eru þeir sem vinna saman að uppbyggingu og starfsemi líkamans. Andlegu þættirnir eiga við ímyndun, hugsun, tilfinningu, skynjun og samfélagslega þætti s.s. umhverfi, vini, fjölskyldu og væntingar. Það er því hægt að segja að hreyfifærni sé samansett af andlegu og líkamlegu ferli sem hefur óbeint gildi fyrir stjórnun líkamlegra hreyfinga.

Undirþættir hreyfifærninnar eru: hreyfinám, hreyfistjórnun, hreyfivandi og hreyfiþroski. Með þessum undirþáttum er átt við þau atriði sem hreyfifærnin byggir á og hvernig þau hafa áhrif hvert á annað.

• Hreyfinám er skilgreint sem samfellt ferli tengt upplifun eða því sem verið er að gera og leiðir til viðvarandi breytinga á hreyfifærni.
• Þegar hreyfistjórnun er skoðuð er yfirleitt verið að athuga nákvæmni í einni hreyfingu til að mynda jafnvægi einstaklingsins.
• Hugtakið hreyfivandi er notað til að lýsa hreyfiþroska sem er lakari en það sem hægt er að vænta frá ákveðnu barni miðað við aldur.
• Hreyfiþroski er hugtak sem notað er yfir þær breytingar sem verða á hreyfifærni okkar með aldrinum.

Óumdeilanlega spilar umhverfi barns stórt hlutverk í öllum þroska þess. Hvað hreyfifærni varðar er umhverfi barnsins það eina sem við getum haft áhrif á til að bæta hana. Genunum getum við ekki breytt en við getum haft áhrif á það áreiti sem barnið verður fyrir í umhverfi sínu.

Erfðir og umhverfi eru þættir sem hafa áhrif á þroska og hafa ýmsar kenningar verið uppi um hve mikil áhrif hvort um sig hefur. Börn læra vegna meðfæddra (nature) sem og lærðra (nurture) eiginleika.

Sýnt hefur verið fram á að blind og sjónskert börn hafa minna líkamlegt þrek og slakari hreyfiþroska en sjáandi jafnaldrar þeirra. Þá hafa rannsóknir sýnt fram á að sjónskert börn búa við margskonar seinkun á þroska og eru ekki eins hraust og sjáandi jafnaldrar þeirra.

Skortur á sjón hefur ekki bein áhrif á hreyfingu eða sérstakleg líkamleg einkenni. Skert tækifæri til hreyfingar, sem fylgja oft sjónleysinu, geta hinsvegar haft í för með sér sérstök einkenni. Í rannsókn einni kemur fram að því sjónskertara sem barn er því hægar gengur því að öðlast þroska í hreyfifærni, sem hefur áhrif á framfarir síðar meir. Þetta er því miður staðreynd þrátt fyrir að þörfin fyrir þrek og úthald sé jafnvel meiri hjá einstaklingum sem eru blindir eða sjónskertir því að allar athafnir daglegs lífs krefjast meiri orku þegar unnið er með skerta sjón.

Að nota hvítan staf við göngu krefst aukinnar vinnu frá hönd og öxl og það liggur í augum uppi að viðkomandi þarf aukna andlega orku til að stýra sér í gegnum umhverfið með aðstoð stafsins. Góð hreyfifærni er öllum mikilvæg en ekki síst blindum og sjónskertum til að mæta athöfnum daglegs lífs og í umferli.

Snemmtæk íhlutun hefur mikið verið nýtt með blindum og sjónskertum börnum og gefið góða raun. Snemmtæk íhlutun vísar til aðgerða sem eiga sér stað snemma í lífi barns. Öll börn hafa sömu þarfir en þurfa mismikið til að fá þeim fullnægt. Hægt er að líta á þarfirnar sem mismunandi markmið og er það leiðin að þeim sem barnið þarf til þess að fá þörfum sínum fullnægt. Með sameiginlegu átaki fjölskyldu og þeirra sem koma að barninu getur snemmtæk íhlutun gefið góða raun og haft úrslitaáhrif á líf blinds og sjónskerts barns.

Sabína Steinunn Halldórsdóttir
M.Ed íþróttafræðingur
ráðgjafi á Þjónustu- og þekkingarmiðstöðinni