Þroski sjónar

Þroski og aðlögun sjónar

Sjónin hefur mikilvægu hlutverki að gegna í þróun hreyfi-, félags- og vitsmunaþroska.
Úrvinnsla sjónar fer fram í miðtaugakerfinu. Bowman, Bowman og Dutton segja í bókinni Disorders of Vision in Children (2001) að við notum 14% heilans í sjónræna úrvinnslu.

Frá þriggja mánaða fósturaldri eru augnhreyfingar til staðar. Líffræðileg uppbygging sjónkerfisins er tilbúin hinsvegar er þroska sjónar ábótavant. Nýburinn sér ekki á sama hátt og eldra barn, þar sem eldra barnið kann að meta gagnsemina af sjónrænum áreitum.

Sjón leikur mikinn þátt í almennum þroska barna. Það sést best á börnum sem fæðast verulega sjónskert eða blind að án viðeigandi örvunar verður hreyfiþroski, málþroski og félagfærni seinna á ferð en hjá börnum sem teljast eðlilega sjáandi. Þegar barn lærir að tala þá notar það líka sjónina við að tengja saman þýðingu og samhengi orða t.d. að sjá kött og heyra það sagt á sama tíma fullvissar barnið um að þetta loðna kallast vissulega köttur.

Fyrstu árin

Nýburar

Þekkja mynstur með ljósum og dökkum fleti.
Svara mikilli birtu með því að draga saman sjáöldur og loka augunum.
Sjónstilla (fókusera) á hluti, allt niður í 30 cm fjarlægð. Þetta er einmitt sú fjarlægð sem barnið arf að nota í fangi fullorðins. Augnsamband er eitt það mikilvægasta í  tengslamyndun barns og foreldris. Hjá blindu barni verður þessi tengsamyndun öðruvísi eða með snertingu, sem gerið það rótt.

Tveggja mánaða barn

Brosir til þeirra sem veita því athygli.
Velur að horfa á andlit frekar en annað sjónrænt áreiti. Fljótlega tekur við áhugi, ekki síst á miklum í andstæðum hvort heldur sem er í litum sem birtu. Greinilegt er að sjónskert börn horf mest á þann litarmun sem verður milli ennis og hársvarðar enda eru andstæðurnar þar mestar og langtum meiri en til dæmis á augum og vörum.

3–4 mánaða barn

Hefur áhuga á öllu sjónrænu.
Getur fylgt sjónrænu áreiti í allar áttir.
Þróar með sér færni að nota bæði augun í einu (steropsis).
Lærir að nærstilla fókusinn þegar hlutir eru færðir nær og fjær þeim. Þessi þroski kemur á undan samhæfingu augna og handa og smám saman fer nýfædda barnið að seilast eftir hlutum.

Þegar barn fer að fá meiri stjórn á eigin líkama þá fer það skynræna að hafa æ meiri áhrif á hlutbundinn skilning, til dæmis munurinn á hörðu og mjúku, léttu og þungu. Þessi skilningur barnsins mótast löngu á undan máltöku og styður við hana og er þroski á skynjun forma, lita og stærða.

5–7 mánaða barn

Vaxandi samhæfing augnhreyfinga –kemur auga á hluti í umhverfinu, sem hvetur barnsið til hreyfingar. Ég sé- ég vil- ég næ – ég hreyfi mig.

Í framhaldi þroskast dýptar skilningur barnsins og skilningur á samhengi í umhverfinu (spatial awareness) og í samræmi við það mótast fín- og grófhreyfingar. Barnið lærir að það getur fært athyglina frá einum hlut yfir á annan.

Stöðugar breytingar verða í þroska barnsins, áður þurfti barnið meðal annars að hreyfa höfuðið/efri hlutann líkamans til að horfa í átt að hlut en nú nægir að hreyfa bara augun. Aukin þroski verður á sjóninni þegar barnið fer að ganga og hafa áhuga á hlutum í þrívídd.

Barninu vex skilningur á að hægt er að skoða hlut frá ólíkum sjónarhornum og átta sig á að það sé sami hluturinn. Það fer að bera kennsl á kunnuglega hluti jafnvel þótt þeir séu ekki allir sýnilegir, þ.e. hluti af bangsanum er undir teppi. – Þetta er þróun og þroski á athygli og sjónminni. Barnið þekkir líka hlut þótt að hann líti aðeins öðruvísi út en venjulega (að hann snúi öfugt).

12 mánaða gamalt barn:

Sjónskilningur og nýting sjónar vex jafnt og þétt.

18 mánaða gamalt barn:

Aukin hreyfifærni og áhugi hjá barninu á að skoða umhverfið.

Tveggja ára aldur

Sjónskilningur og málþroski eykst. Barnið áttar sig á að samhengi er milli tungumáls og hluta. Hugtök eins og, "við hliðina" og "á bak við" skiljast og barnið fer að nota þau sjálft.

Mikill þroski verður á fínhreyfingum – að teikna, klippa og herma. Að lokum þurfa augun ekki að stjórna hverri hreyfingu, þar sem barnið hefur þroskað með sér sjónminni í tengslum við hreyfingar, hvaða hreyfingu þarf ég að framkvæma til að ljúka verkinu.

Notagildi sjónarinnar í víðum skilningi og félagsfærni eykst. Barnið þróar með sér næmi í að þekkja myndir og tjáningu sem birtist í andlitsfalli. Barnið lærir félagsleg samskipti, notar tjáningu sem ekki þarf að nota orð við að gera sig skiljanlegan. Dæmi um þetta er þegar barnið sýnir með tjáningu: Komið og leikið, ekki leika með dótið mitt!